Tarło Adam Piotr h. Topór (ok. 1679–1719), stolnik koronny, wojewoda lubelski.
Był synem Karola (zob.) i Zofii z Pszonków, córki Adama (zob.) i Anny z Lasockich. Miał siostry: Jadwigę, zamężną za Janem Lanckorońskim, kaszt. radomskim, Dorotę, poślubioną Stanisławowi Chomętowskiemu (zob.), później żonę Adama Tarły, woj. lubelskiego (zob.), Teresę Magdalenę (zm. 1700), żonę od 13 I 1692 Aleksandra Przyjemskiego (zob.), a od r. 1695 Franciszka Wielopolskiego, star. krakowskiego, Elżbietę, oraz trzy zakonnice wizytki: Kolumbę (zm. 1737 lub 1741), w zakonie Kolumbę Katarzynę, Mariannę (zm. 1725), w zakonie Marię Angelę, i Petronelę (zm. 1754), w zakonie Agnieszkę Petronelę.
Nauki pobierał T. zapewne w Szkołach Nowodworskich w Krakowie. W r. 1688 Władysław Radomicki dedykował mu oraz kilku innym kolegom szkolnym mowę „Fortitudo Martis e coniunctione armorum Palladis proveniens ad fortunatam studiorum innovationem…” (Cracoviae). Odbył podróż zagraniczną, podczas której 16 II 1693 wpisał się do metryki nacji polskiej na uniw. w Padwie (jako Adrianus Petrus), a w Rzymie uczestniczył w audiencji u papieża Inocentego XII. Po powrocie do Rzpltej wziął zapewne udział w kampanii mołdawskiej w r. 1694. Ojciec scedował mu 14 V 1695 star. stężyckie. Podczas bezkrólewia po śmierci Jana III, T. na sejmiku przedkonwokacyjnym woj. sandomierskiego podpisał 27 VII 1696 zawiązaną wówczas konfederację wojewódzką. Chociaż nie uczestniczył w popisie pospolitego ruszenia pow. stężyckiego pod Stężycą 21 VIII t.r., został obrany rotmistrzem. Na sejmie konwokacyjnym t.r. reprezentował woj. sandomierskie, a po zerwaniu sejmu podpisał konfederację generalną i wszedł do rady do boku prymasa Michała Radziejowskiego. Na sejmie elekcyjnym 1697 r. został deputatem z woj. sandomierskiego «ad pacta conventa» i do sądów skarbowych dla zapłacenia rachunków wojskowych; głos oddał na elektora saskiego Fryderyka Augusta. W czasie sejmu pacyfikacyjnego 1698 r. był w Warszawie, nie wiadomo jednak, czy jako poseł, natomiast na sejm pacyfikacyjny 1699 r. posłował z woj. podolskiego i wszedł do deputacji do rokowań z elektorem brandenburskim Fryderykiem III na temat odzyskania Elbląga (zajętego przez niego w r. 1698). Na sejmie 1701 r. reprezentował ponownie woj. sandomierskie. Gdy podczas obrad pisarz ziemski brzeski lit. Ludwik Pociej ostro występował przeciw Sapiehom, T. i kuchmistrz kor. Stanisław Tarło gwałtownie z nim polemizowali, co doprowadziło do odroczenia sesji. Po sejmie wraz z pozostałymi posłami sandomierskimi T. wniósł 23 VI t.r. do grodu warszawskiego protestację woj. sandomierskiego przeciw koronacji elektora brandenburskiego na króla w Prusach. Na sejmie 1701/2 r. wzywał tzw. republikantów lit. i Sapiehów do zgody; został wtedy deputatem komisji do rokowań w sprawie porozumienia między zwaśnionymi stronami na Litwie, po czym podpisał akt pacyfikacji W. Ks. Lit. z 16 I 1702.
Podczas marszu wojsk szwedzkich w głąb Rzpltej, zgromadzona w Opatowie 8 VI 1702 szlachta sandomierska, skonfederowana w obronie Augusta II, obrała T-ę rotmistrzem pospolitego ruszenia ziemi stężyckiej. Nominację tę ponowił sejmik przedsejmowy 31 V 1703, przyznając T-le wynagrodzenie 3 tys. złp. T. wprawdzie nie posłował na sejm t.r., lecz otrzymał wówczas (15 VI) urząd stolnika kor. i został deputatem do rozszerzonej o przedstawicieli stanu rycerskiego rady przy boku króla. Popierał, choć bez entuzjazmu, zawiązaną w maju 1704 generalną konfederację sandomierską, a 13 IV 1706 dostał nominację na woj. lubelskie. W kompucie wojska kor. miał chorągwie: pancerną i dragońską, których utrzymanie kosztowało go 10 tys. złp. rocznie; chorągiew panc. przekazał w l.n. synowi. Po abdykacji Augusta II we wrześniu 1706 stosunek T-y do konfederacji sandomierskiej stawał się coraz bardziej krytyczny, jeszcze jednak 29 X t.r. walczył po stronie byłego króla w bitwie pod Kaliszem. Uczestniczył też w rozpoczętej 7 II 1707 walnej radzie konfederacji sandomierskiej we Lwowie, ale jej postanowień nie podpisał. Gdy w marcu t.r. wraz z woj. mazowieckim Stanisławem Chomętowskim sprzeciwił się wydawaniu prowiantu wojskom carskim, poseł rosyjski W. Dołgoruki, biorąc pod uwagę jego znaczne wpływy w woj. lubelskim i sandomierskim, obiecał mu libertację dóbr w zamian za niesprzeciwianie się poborowi prowiantu w całej Rzpltej. T. był zdecydowanie przeciwny planom, by Sandomierzanie obrali własnego króla. Przybył na zwołany na koniec maja zjazd konfederacji sandomierskiej do Lublina; nagabywał W. Dołgorukiego o pieniądze, a od jego następcy J. Ukraincewa próbował wymusić 2 tys. rb. oraz «dom, dwor i propitanie» w Rosji, grożąc zbuntowaniem armii kor. Wobec niepowodzenia tych zabiegów skłaniał się coraz silniej ku konfederacji warszawskiej, choć starał się nie zamykać sobie drogi porozumienia z Sandomierzanami. Regimentarz Sandomierzan Chomętowski (szwagier T-y), w obawie, że T. na sejmiku lubelskim w lipcu 1708 mógłby podjąć działania na szkodę konfederacji sandomierskiej, wysłał na to zgromadzenie chorągiew dragonii. T. we wrześniu t.r. starał się doprowadzić do wyboru sprzyjających Stanisławowi Leszczyńskiemu deputatów lubelskich na Tryb. Kor. Był już w tym czasie na tyle związany z konfederacją warszawską, że w jednym z jej pism wymieniony został jako marszałek tego związku. Na początku lutego 1709 pojawił się we Lwowie w gronie osób związanych z Leszczyńskim.
Po powrocie Augusta II do Rzpltej w sierpniu 1709, stał się T. jednym z przywódców opozycji antysaskiej. W październiku t.r. wziął udział w radzie konfederacji sandomierskiej z udziałem króla w Toruniu, ale na Walnej Radzie Warszawskiej w r. 1710 «cum stupore całego senatu et applausu equestris ordinis…» głosił, że król nie miał prawa abdykować, i że wraca teraz na tron siłą oręża rosyjskiego; negował też kompetencje Rady do podejmowania decyzji zarezerwowanych dla sejmu, żądał zwołania sejmu zwycz., wyprowadzenia wojsk saskich, i amnestii generalnej. Ostatecznie jednak podpisał uchwały Walnej Rady i pojednał się z królem. T.r. miał w kompucie kor. pułk husarski (dwie chorągwie) i pancerny (cztery chorągwie) oraz regiment dragoński. Na radzie w Jarosławiu w czerwcu 1711, w obawie przed niełaską, poparł z większością senatorów stanowisko monarchy. Jednak w okresie zbrojnego wypadu star. rawskiego Jana Grudzińskiego z Bukowiny do Polski (maj–czerwiec 1712) próbował zawiązywać w woj. lubelskim konfederację szlachty opowiadającą się za Leszczyńskim. Razem z woj. ruskim Janem Stanisławem Jabłonowskim spiskował w grudniu 1712 przeciw Augustowi II, starał się też doprowadzić do zerwania sejmu 1712/13 r., obiecując zrywaczowi nagrodę. Aresztowany w kwietniu 1713, po protestach szlachty gotowej «wsiadać na koń», został po kilku dniach zwolniony. W dalszym ciągu jednak działał w Lubelskiem na rzecz Leszczyńskiego, w związku z czym został wezwany do Drezna, aby wytłumaczyć swoje postępowanie. Odtąd zaczął wycofywać się z działalności opozycyjnej, ułatwiał nawet wybieranie kontrybucji wojskowych. W r. 1714 wstawiał się na dworze za swym bratem stryjecznym Janem (zob.), aresztowanym przez Sasów.
T. uczestniczył w obradach szlachty lubelskiej, która zawiązawszy konfederację wojewódzką uchwaliła 31 X 1715 zjazd pospolitego ruszenia na 14 XI t.r. pod Zawieprzycami. Obiecywał przybyć na ten zjazd, ale w ostatniej chwili wyjechał do Lwowa na naradę z hetmanem w. kor. Adamem Mikołajem Sieniawskim i skupioną przy nim grupą senatorów neutralistów, nie zamierzających zrywać z królem. Popierał projekt mediacji między szlachtą a dworem, pod warunkiem ewakuacji wojsk saskich i zaprzestania pobierania kontrybucji. Licząc na pozyskanie «łaski pańskiej», nie zaangażował się w r. 1716 w popieranie konfederatów tarnogrodzkich. W czerwcu t.r. donosił posłowi rosyjskiemu w Rzpltej G. Dołgorukiemu, że chętnie widzieliby oni na tronie królewicza Jakuba Sobieskiego; sam nawet próbował porozumieć się z Sobieskim. Na Sejmie Niemym 1717 r. wszedł z senatu do tryb. skarbowego, a t.r. król powołał go też do komisji ds. sporu o żupę solną Lubomirskich «Kunegunda» w Wieliczce. W kompucie armii kor. uchwalonym na Sejmie Niemym pozostała jego chorągiew husarska, stacjonująca w woj. sandomierskim. Na sejmie 1718 r. wypowiadał się za zachowaniem neutralności przez Rzpltą wobec prób Augusta II budowania antyszwedzkiego i antyrosyjskiego sojuszu z Anglią i Austrią. W r. 1717 reformat Antoni Węgrzynowicz dedykował mu zbiór kazań „Sylabus Marianus…” (Leopoli), a pijar Stefan Staniewski – wygłoszone niegdyś u reformatów lubelskich kazanie „Korona wiekująca nieśmiertelnej cnoty, wielebnym ojcom reformatom, przy jubileuszu w roku 1715” (W.).
Po matce odziedziczył T. dobra Babin w woj. lubelskim. Pierwsza żona wniosła mu w r. 1696 dobra Orłów (pow. krasnostawski, woj. lubelskie), m. Winniki w ziemi lwowskiej oraz dobra Czechów pod Lublinem – sześć wsi z trzema folwarkami i dwie jurydyki podmiejskie (Wieniawa i Gorajszczyzna). Za konsensem króla Jana III małżeństwo przejęło w r. 1696 od Doroty Zamoyskiej dobra mikłaszowskie (królewszczyznę w ziemi lwowskiej – Mikłaszów oraz Dworzyszcze i Sadkowa). T. dzierżawił jakieś dobra w star. krasnostawskim, miał wieś Wiśniową w pow. sandomierskim. W r. 1715 procesował się o królewszczyznę Maćkowice. Miał starostwa: lubelskie, błońskie (woj. mazowieckie), janowskie (woj. lubelskie) i sołotwińskie (woj. ruskie). Ostatnie pół roku życia ciężko chorował. Zmarł 28 II 1719, został pochowany 24 IV t.r. w Lublinie w kościele Reformatów.
Od r. 1696 był T. żonaty z Dorotą z Dunin-Borkowskich, córką Stanisława, kaszt. połanieckiego; panegiryk z okazji ślubu „Światła nieba polskiego…” (Zamość 1696) poświęcił małżonkom Tomasz Franciszek Ormiński. Drugą żoną T-y była Marianna z Potockich (po 1702 – 1744 lub 1749), córka Feliksa (zob.), wdowa po Stanisławie Karolu Jabłonowskim, oboźnym kor. Być może to jej, jako dobrodziejce jezuickiego kościoła w Krasnymstawie i ofiarodawczyni «stu kilkadziesięciu tysięcy złotych», dedykował drugi tom swego herbarza Kasper Niesiecki. Z pierwszego małżeństwa T. pozostawił syna Karola (zm. 31 III 1749), star. stężyckiego od r. 1719, marszałka komisji radomskiej i posła na sejm 1729 r., gen.-majora wojska kor., od r. 1728 szefa regimentu dragonii buławy polnej kor., kaszt. lubelskiego od r. 1748, żonatego z Józefą z Grabińskich (1707–1749), która po śmierci Karola wyszła za Rafała Kołłątaja (zob.). Z drugiego małżeństwa T. dzieci nie miał.
Borkowska, Leksykon zakonnic, II; Dworzaczek; Elektorów poczet; Estreicher, XXXI; Niesiecki, IX; Słown. geogr. (Mikłaszów); Urzędnicy, IV/3,4, X; – Bondyra W., Dobra ziemskie Tarłów w Małopolsce w czasach saskich, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 51; tenże, Tarłowie i szlachta województwa lubelskiego w pierwszej połowie XVIII wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. ciż, Janowiec 2006 I; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XVII do końca XVIII wieku, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. ciż, Janowiec 2009 II 9–32; Dacka-Górzyńska I., „Korona Polska” Kaspra Niesieckiego: pomnik staropolskiego piśmiennictwa heraldycznego, W. 2004 s. 56–8; Dybaś B., Sejm pacyfikacyjny 1699 r., Tor. 1991; Feldman J., Polska a sprawa wschodnia, Kr. 1926; tenże, Polska w dobie wielkiej wojny północnej, Kr. 1925; Gąsior E., Sejm konwokacyjny 1696, W. 2016 s. 98, 244; Gierowski J. A., Kandydatura Sobieskich do tronu w czasie wielkiej wojny północnej, „Sobótka” T. 35:1980 z. 2 s. 379; tenże, Między saskim absolutyzmem a złotą wolnością, Wr. 1953; Hyczko G., Działania wojenne trzeciej wojny północnej, „Roczn. Lub.” R. 8: 1965 s. 91, 94, 98–9; Jarochowski K., Bitwa kaliska dnia 29 Października 1706, w: Z czasów saskich spraw wewnętrznych polityki i wojny, P. 1886 s. 420; Kamiński A., Konfederacja sandomierska w okresie poaltransztadzkim, Wr. 1969; Konopczyński W., Polska a Turcja, Kr.–W. 2013; Kriegseisen W., Samorząd szlachecki w Małopolsce w latach 1669–1717, W. 1989; tenże, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, W. 1991; tenże, Walka polityczna w województwach małopolskich w roku 1708, „Kwart. Hist.” R. 92: 1985 z. 1 s. 13, 19, 20, 24, 26; Pabich Ł., Bitwa pod Koniecpolem 21 listopada 1708, Zabrze–Tarnowskie Góry 2014; Panek A., Sejmik lubelski w okresie wojny północnej 1702–1716, w: Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, Kielce 2001; Perłakowski A., Jan Jerzy Przebendowski jako podskarbi wielki koronny (1703–1729), Kr. 2004; Popiołek B., Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, Kr. 2003; taż, Królowa bez korony. Studium z życia i działalności Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej ok. 1669 – 1729, Kr. 1996; Poraziński J., Epiphania Poloniae, Tor. 1999; tenże, Sejm lubelski w 1703 roku, W. 1988; Prochaska A., Konfederacja tarnogrodzka, „Przew. Nauk. i Liter.” R. 45: 1917 s. 354; Skrzypietz A., Królewscy synowie, Kr. 2011 s. 467; Wimmer J., Wojsko Rzeczypospolitej w dobie wojny północnej (1700–1717), W. 1956; – Arch. nacji pol. w Uniw. Padewskim, I; Barącz S., Pamiętnik dziejów polskich, Lw. 1855; Diariusz sejmu walnego warszawskiego 1701–1702, Wyd. P. Smolarek, W. 1962; Diariusz Walnej Rady Warszawskiej 1710 r., Wyd. R. Mienicki, Wil. 1924; Korespondencja Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej […] T. 1: Listy do męża A. M. Sieniawskiego, W. 2016 s. 260, 280; Materiały do dziejów sztuki sakralnej. Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego, Kr. 1996 IV 163; Pamiętnik Felicjana Junoszy Piaskowskiego podstolego podlaskiego, majora J. K. Mości, począwszy od roku 1690, Lw. 1865 s. 14; Pisma i bumagi Petra Velikogo, Pet. 1907 V, Moskva 1952 IX; Rafałowiczówna J., A z Warszawy nowiny te… Listy do Elżbiety Sieniawskiej z lat 1710–1720, Wyd. B. Popiołek, Kr. 2000; Teka Podoskiego, I 255; Vol. leg., V 850, 867, 878, VI 39, 97, 102, 199, 287, 332–3; Zawisza K., Pamiętniki…, Wyd. J. Bartoszewicz, W. 1862 s. 58; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. V nr 16100, 16110, 16117 s. 1–4, Metryka Kor., sygn. 217 k. 279–80v, sygn. 218 k. 255–6, Sigillata, nr 16 s. 61, 226, nr 19 s. 187, nr 21 s. 1, 107, Zbiór Czołowskiego, nr 355 s. 1–3, nr 472a k. 33; B. Czart.: rkp. 215 s. 155–61, rkp. 5966 nr 43291–43300, 43302–43318, 43398, 43435–43436; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 8326 k. 101, rkp. 8338 k. 821, 831, 832–4, rkp. 8339 k. 38v, 64v; Sächsisches Hauptstaats-archiv w Dreźnie: sygn. Loc. 710/3 vol. 269 k. 17–17v; – Internet: Teki Dworzaczka.
Urszula Kosińska